En Necat Adlı Kitaptan Notlar

İbn-i Sina’nın Kitâbü'n-Necât (Kurtuluş Kitabı) adlı eseri, onun devasa ansiklopedik külliyatı olan Eş-Şifâ’nın daha öz ve anlaşılır bir özeti niteliğindedir. Eser, İslam felsefesinin temel taşlarını oluşturan üç ana bölüm üzerine inşa edilmiştir. 1027 yılında yazılmış olup, 1593’te Roma’da basılmıştır. 

İbni Sina nefislerin akli aleme dönüşmek suretiyle Tanrı’ya giden yolda ulaşacakları son merhameti belirterek insanın elde etmesi gereken iki yetkinlikten birinin nazari (teorik) diğerinin ise ameli (pratik) olduğunu belirtir. Bu çabaya da felsefe adını verir. 

İşte bu üç bölümün özeti ve temel kavramları aşağıda açıklanmaktadır:

1. Mantık

İbn-i Sina'ya göre mantık, felsefeye giriş kapısıdır ve doğru düşünmenin kurallarını belirleyen bir "alet" ilmidir. Bu bölümde İbn-i Sina, zihnin hatalı düşüncelerden korunması için gerekli olan araçları ele alır. Bilgiyi elde etme yöntemleri olan tasavvur (kavramları tanımlama) ve tasdik (yargıda bulunma) üzerinde durur. Tasavvur tanımla, tasdik kıyasla elde edilir. Tasavvur zihnimizde oluşan görüntüdür. Tasdik ise bir yargıda bulunmaktır. 

Bunu biraz daha açalım. 

Tanım, Tasavvur, Kıyas, Tasdik, Bilgi gibi bir süreç vardır. 

Tanım, insan akıllı canlıdır.

Tasavvur, zihnimde oluşturdum, insan kavramını anladım.

Kıyas, Bütün insanlar ölümlüdür, Ali de ölümlüdür. Bilgi bu aşamada oluşmaya başlıyor. 

Tasdik, Ali ölümlüdür. Burada hüküm veriliyor. 

Bilgi, bu bilgi mantıken güvenilir. Burada bilgiyi mühürlüyorum.

Yargıda bulunmak için kanıtlar gerekir. Bunlar; kesin bilgiye dayanan delil yani Burhan, tartışma ile oluşturulan Cedel, ikna yöntemi ile ilgili Hatabe ve hayal gücü ile ortaya çıkan Şiir’dir.

Mantık matematikte ispat kurmak, tıpta tasdik yapmak, hukukta delil değerlendirmek, bankacılıkta fraud paterni koymak. 

Bazı temel kavramlara bakalım.

Tümel (Külli): Zihinde birçok şeye ortak olabilen genel kavramlardır (örneğin; "insan" kavramı tek bir kişiye değil, tüm insanlara delalet eder).

Beş Lafız (el-Külliyyâtü'l-Hamse): Cins, tür, fasıl, hassa ve genel araz. Bir şeyi tam olarak tanımlamak için kullanılan mantıksal araçlardır.

Kıyas: Öncüllerden zorunlu olarak bir sonuca varma sürecidir. İbn-i Sina’ya göre mantığın en yetkin biçimidir.

Marifet ve İlim: Marifet bilmekten ziyade idrak edebilmektir. İlim ise öğrenmektir. 

2. Doğa Bilimleri (et-Tabîiyyât)

Bu bölüm, değişime uğrayan, hareket eden ve madde ile kayıtlı olan varlık alanını inceler. Fiziksel dünyanın işleyişini, cisimlerin yapısını, hareketin nedenlerini ve ruhun bedene olan etkisini konu alır. İbn-i Sina, Aristotelesçi bir bakış açısıyla evrendeki değişimi madde ve form (suret) ilişkisi üzerinden açıklar.

Bir şey önce kuvve halindedir. Sonra fiil haline gelir. Tohumun bitki olması gibi. Çocuğun yetişkin olması gibi. Kuvve potansiyel enerjiyi, fiil ise kinetik enerjiyi anlatıyor gibi. Kuvvetler üç çeşittir. İçsel kuvvet, yer çekimi gibi doğal hareketi temsil eder. Dışsal kuvvet, taşın yukarıya atılması gibi zoraki kuvveti ifade eder. Nefsi kuvvet ise iradi kuvveti ifade eder. 

Tabii varlıklar kendi içlerinden hareket eder, yapay varlıklar ise dış güçler ile hareket eder. Dört tür hareket vardır:

Mekan bakımından. Arabanın hareket etmesi.

Nicelik bakımından. Büyüme ve küçülme gibi.

Nitelik bakımından. Isınma, soğuma gibi.

Cevher bakımından. Olma ve bozulma gibi.

Ayrıca sebep teorisinden bahseder. 

Maddi neden. Neyden oluşmuş? Tuğla

Formal neden. Biçimi nedir? Mimari plan

Fail neden. Kim yapmış? Usta

Gaye neden. Neden yapılmış? Barınma 

Bu bölümdeki temel kavramlar aşağıda belirtilmiştir: 

Madde (Heyula) ve Suret: Bir şeyin hammaddesine "madde", ona o varlık olma özelliğini veren forma ise "suret" denir. Bir masa örneğinde ahşap madde, masanın şekli ise surettir.

Hareket: Bir varlığın kuvve halinden (potansiyel) fiil haline (gerçekleşmiş) geçişidir. 

Nefis (Ruh): İbn-i Sina için nefis, bedenin yetkinliğidir. Bitkisel, hayvani ve insani nefis olmak üzere dereceleri vardır. İnsani nefis (akıl), maddeden bağımsız olarak var olabilir.

3. Metafizik (el-İlâhiyyât)

Eserin zirvesi kabul edilen bu bölüm, varlık ve varlığın ilk ilkeleri ile ilgilenir. Maddeyle hiçbir ilişkisi olmayan, duyular ötesi varlıkları ve "Varlık olarak Varlık"ı inceler. Tanrı'nın varlığı, birliği ve evrenle olan ilişkisi (sudûr teorisi) bu bölümün ana konusudur.

Tabiat ilmi hareket eden varlıkları inceler. İlahi hikmet (metafizik) varlık olmak bakımından varlığı araştırır. Bir şeyin var olması ne demektir? Sorusunu yanıtlamaya çalışır.

Bazı kavramlar tanımlanamaz. Varlık, birlik, şey vb. 

Varlıklar ikiye ayrılır. Cevher yani öz, varlığı için başka varlığa ihtiyacı olmayan, Araz ise varlığı başkasına ihtiyaç duyan anlamına gelir. En Necat’ta 10 kategori vardır. Bunlardan ilki Cevheri diğer dokuzu Araz’dır. Bunlar; Kemmiyet, Keyfiyet, İzafet, Mekan, Zaman, Duruş, Sahiplik, Etki, Edilgenlik.

Aşağıdaki süreç Akla ulaşmak anlamında önemlidir. 

Mahiyet - Varlık - Mümkün/Zorunlu Varlık - Nefs - Akıl 

Mahiyet bir şeyin ne olduğunu, özünü anlatır. Bir insanı düşünebiliriz, ama onun var olduğunu söyleyemeyiz. Bir şeyin özünün olması onun var olmasını zorunlu kılmaz. 

Vacib (Zorunluluk) ve İmkan: Varlığı kendinden olan (Vacibü'l-Vücûd - Tanrı) ile varlığı bir dış nedene bağlı olan (mümkün varlıklar) arasındaki ayrımdır. Zorunlu Varlığın olmaması düşünülemez. Oysa mümkün varlığın olmaması düşünülebilir. 

Vacibü'l-Vücûd: Varlığı zorunlu olan, var olmak için başka bir şeye ihtiyaç duymayan tek varlıktır.

İlk neden teorisi şunu söyler. Evrende her şey mümkündür. mümkün olanın nedeni gerekir. Sebeple sonsuz kadar gidemez. İlk sebep zorunlu varlığın olmasıdır. 

Tek bir Tanrı olabilir. Eğer iki tanrı olursa bu birinin eksiğinin diğeri tarafından tamamlanması anlamına gelir. Zorunlu bir varlık eksik olamaz. Tanrı değişmez, değişim eksik olanın tamamlanmasıdır. 

Sudûr Teorisi: Evrenin, ilk ilke olan Tanrı'dan taşma yoluyla nasıl meydana geldiğini açıklayan kozmolojik sistemdir. Tanrı evreni karar vererek yönetmez, evren zaten Tanrı’dan taşarak oluşmuştur. 

Tanrı’dan ilk akıl meydana gelir. Bu diğer akıllara doğru iner. 

Son olarak da kötülük iyiliğin olmamasıdır. Varlık iyidir, kötülük ise varlığın eksik olmasıdır. Eksiklik, arıza, düzensizliktir. Savaş barışın olmaamsıdır. 

İlahi hikmetin amacı ilk nedeni ve varlığı anlamaktır.  

Yukarıda belirtildiği gibi Kitâbü'n-Necât’'ın ismi, "necat" yani "kurtuluş" kelimesinden gelir. İbn-i Sina'ya göre insan, ancak bu üç disiplin (mantık, fizik, metafizik) aracılığıyla zihnini arındırıp hakikat bilgisine ulaştığında, cehaletin karanlığından kurtulup "felsefi kurtuluşa" erebilir.